Yogyakarta

Zaterdagmiddag zijn we aangekomen in Yogyakarta in een mooi hotel met zwembad. De reisdag was lang maar gelukkig viel de reis niet tegen. De aankomende dagen stonden in het teken van enkele bijzondere tempels in de buurt van Yogyakarta. Ook hebben we besloten om een Indonesisch toneelstuk te bezoeken. De achtergronden van zowel de tempels als de toneelvoorstelling zijn lastig uit te leggen zodat we er wat boeken bij hebben gepakt om hierover wat meer te vertellen.
Zondagmorgen om kwart voor vijf ging de wekker om om vijf uur te vertrekken naar de Borobudur. Deze gaat om zes uur open en dan zou het nog lekker rustig zijn ware het niet dat de schoolvakanties zijn begonnen en dat er dus veel kinderen op schoolreisje gaan naar de "Borobudur". Dit betekende dat ondanks dat wij er zeer vroeg waren er geen Nederlandstalige en Engelstalige gidsen meer beschikbaar waren (allen ingezet voor de schoolkinderen). Na een kwartier kwamen we er achter dat de vertalingen van een Indonesische gids in het Engels en dan weer naar het Nederlands geen succes waren. Er werd alsnog snel gezocht naar een Engelstalige gids en nadat deze was gevonden kregen wij de nodige informatie.
Dat witte mensen in Indonesie bijzonder zijn bleek wel uit het feit dat we continu op de foto moesten met een groepje schoolkinderen (en de leraren). Na een aantal keer waren we dit toch wel een beetje beu en hielden we de boot een beetje af met het gevolg dat we stiekem gefotografeerd werden. Dit geld overigens overal waar we zijn. Het lijkt of dat ze in "onze" richting iets aan het fotograferen zijn maar als je ze dan aankijkt beginnen ze heel rood te kleuren en schieten ze weg. Op zich is het ook wel weer grappig.

De Borobudur

Deze stoepa, het grootste boeddhistische monument ter wereld, is gebouwd tijdens de betrekkelijk korte heerschappij van de Sailendra-dynastie tussen 778 en 856. Toch werden de Borobudur en het omliggende gebied minder dan een eeuw na de voltooiing om mysterieuze redenen verlaten. Rond die tijd vond er ook een hevige uitbarsting van de nabijgelegen vulkaan Merapi plaats, waardoor de Borobudur werd bedekt met vulkanische as en vervolgens eeuwenlang onopgemerkt bleef.

De herontdekking van de Borobudur

Het verhaal van de "herontdekking" van de Borobudur begint in 1814, toen Thomas Stamford Raffles, een Britse luitenantgouveneur van Java geruchten hoorde over een "berg van boeddhisstische stenen beelden" in de buurt van het stadje Magelang. Raffles stuurde de genieofficier Cornelius op onderzoek uit. Deze ontdekte een met bomen en struikgewas overwoekerde heuvel waarop her en der honderden gebeeldhouwde blokken andesiet lagen.

Op bevel van Raffles werd een twee maanden durende operatie uitgevoerd, waarbij de begroeiing en een laag aarde werden verwijderd, totdat duidelijk werd dat zich hieronder een groot en ingewikkeld bouwwerk bevond. Cornelius groef niet verder uit angst het eeuwenoude monument te beschadigen. In de jaren daarna werd de Borobudur helemaal bloodgelegd en het complex stond vervolgens een eeuw lang bloot aan plundering, misbruik en verval. Duizenden stenen werden door de dorpelingen "geleend" en ontelbare beelden van onschatbare waarde eindigden als tuinbeelden bij de huizen van de rijken en de machtigen.

In 1896 schonken de Nederlandse bestuurders acht wagenladingen souvenirs van de Borobudur aan koning Chulalongkorn van Siam tijdens diens bezoek aan Java. Hieronder bevonden zich 30 panelen met reliefs, vijf boeddha beelden, twee leeuwen en een beeld van een wachter. Vele van de onvervangbare Javaanse kunstwerken vonden een weg naar prive-collecties en bevinden zich nu in musea overal ter wereld.

De restauratie

In 1900 benoemde de Nederlandse regering een commissie voor het behoud en de restauratie van de Borobudur. De enorme taak van de reconstructie werd tussen 1907 en 1911 uitgevoerd door dr. Theodoor van Erp, een genieoffiecier met een grote belangstelling voor Javaanse oudheden. In die tijd werd ook ontdekt dat de Borobudur een kwetsbare mantel van blokken steen was die over een aarden heuvel was gelegd. Van Erp besefte al snel dat zijn inspanningen voor de reconstructie niet toereikend waren: regenwater sijpelde door de stenen mantel en erodeerde de zachte fundering van binnenuit, terwijl minerale zouten zich op de oppervlakte van het monument afzetten, waar ze in combinatie met zon, wind, regen en schimmels het monument dreigden te vernietigen. Van Erps grootse plannen voor een permanente restauratie werden nooit verwezenlijkt als gevolg van twee wereldoorlogen en de economische wereldcrisis van de jaren dertig.

Tijdens de jaren vijftig en zestig werd het steeds duidelijker dat de Borobudur in gevaar was en de UNESCO werd verzocht een reddingsoperatie te ondernemen. Technische en financiele steun kwamen beschikbaar en in 1973 werd het project officieel gestart. Tien jaar lang was men bezig met het uit elkaar nemen, catalogiseren, fotograferen, schoonmaken, behandelen en het weer op hun plaats zetten van in totaal 1.300.232 stenen blokken. Daarnaast is een nieuwe onderbouw van gewapend beton, teer, asfalt, kunsthars en tin geconstrueerd om het hele monument te dragen en is er een systeem van pvc-buizen geinstalleerd om verder doorsijpelen van het water te voorkomen. Uiteindelijk bedroegen de totale kosten van het project maar liefst vijfentwintig miljoen Amerikaanse dollars, drie keer zoveel als aanvankelijk werd begroot.

De spirituele betekenis.

Vanuit de lucht gezien, lijkt de Borobudur op een mandale, een geometrische diagram dat fungeert als hulpmiddel bij de meditatie. Vanaf de grond ziet de Borobudur er van afstand uit als een stoepa. Het is een model van de kosmos in drie delen: een vierkante basis waarop een halve bol staat die bekroond wordt door een spitse toren, welke symbool kan staan voor de drie door Boeddha bepaalde sferen.

Oorspronkelijk telde de Borobudur tien niveaus, die elk in een van de drie afdelingen of sferen van de kosmos van het Mahayana-boeddhisme vielen: khamandhatu, de laagste sfeer van het menselijk leven: rupadhatu, de middelste sfeer der vormen, en arupadhatu, de hoogste, vormloze sfeer van onthechting van de wereld. De laagste galerij, die nu bedekt is, was oorspronkelijk voorzien van reliefs met afbeeldingen van de geneugten van deze wereld en de verdoeming van het volgende leven.

Op de volgende vijf niveaus (het processieterras en vier concentrische galarijen) tonen de reliefs het leven van prins Siddharta op zijn weg om Gautama Boeddha te worden, alsmede taferelen uit de Jataka-legenden over zijn vroegere incarnaties en het leven van de bodhisattva Sudhana. Deze vertelligen worden in steen geillustreerd door middel van een stoet van burgers, prinsen, muzikanten, danseressen, schepen en heiligen, die veel details tonen over het dagelijkse leven op Java in vroeger tijden.

In de nissen boven de galerijen staan 432 stenen boeddhabeelden, die elk een van de vijf mudra's (posities van de handen) laten zien en daarmee afwisselend een beroep doen op de aarde als getuige van liefdadigheid, meditatie, onverschrokkenheid en rede belichamen.

Boven de vierkante galerijen staan op drie cirkelvormige terrassen 72 dagoba's (kleine opengewerkte stoepa's) die uniek zijn binnen de boeddhistische kunst. De meeste bevatten een beeld van de mediterende dhayami Boeddha. De bovenste drie terrassen zijn eigenlijk drie overgangsstadie die leiden naar het tiende en hoogste niveau, belichaamd door een grote stoepa waarvan de spits en de parasols ontbreken.

Camdo Mendut

Een kilometer naar het oosten vanaf de Borobudur, aan de andere zijde van de plaats waar de twee heilige rivieren Progo en Elo samenvloeien, staat de Candi Mendut. De onderbouw en beide zijden van de trap zijn versierd met taferelen uit moralistische fabels en volksverhalen, die vaak over dieren gaan. Het hoofdgedeelte van de Mendut bevat schitterende gebeelhouwde panelen met afbeeldingen van bodhisattva's en boeddistische godinnen. Dit zijn de grootste reliefs die ooit op een Indoneschische tempel zijn gevonden. In de Candi Mendut bevinden zich drie mooie boeddhabeelden. Men zegt dat dit de mooiste van de wereld zijn. Een drie meter hoog beeld van de zittende Sakyamuni Boeddha wordt aan de linkerzijde geflankeerd door bodhisattva Vajrapani en aan de rechterzijde door bodhisattva Avolokitesvara, die elk ongeveer tweeenhalve meter hoog zijn. Het Sakyamuni-beeld symboliseert de eerste prediking van Boeddha in het hertenpark in de buurt van Benares, zoals duidelijk wordt gemaakt door de houding van de handen (dharmacakra mudra) en door een klein relief van een wiel tussen twee herten. De twee bodhisattva's (boeddha's in spe) hebben ervoor gekozen in de wereld achter te blijven om alle volgelingen van Boeddha te helpen.

Maandag zouden we de andere kant op rijden in de richting van de Vallei der koningen waar heel veel tempels zijn waaronder de Prambanan. De middag hebben we de tijd genomen om zelf wat rond te kijken in Yokyakarta en de weblog een beetje bij te werken. Cees en Riet hebben het wat rustig aan gedaan deze middag.

Vallei der koningen.

Ten oogsten van Yogyakarta ligt een vlakte die bezaaid is met ruines van oudheden. Dit staat bekend als de "Vallei van de Koningen". In het midden van deze vlakte ligt het hindoeistische tempelcomplex Prambanan. De tempel werd omstreeks het jaar 856 voltooid als aandenken aan de overwinning van Rakai Pikantan (een Sivaistische nazaat van de Sanjaya's) op de laatste Sailendra-vorst van Midden Java. In 1918 werden de eerste voorbereidingen voor de restauratie getroffen, maar het werk zelf begon in 1937 en werd pas in 1953 voltooid. Sommige van de andere tempels en gebouwen van het Prambanan complex zijn ook al compleet gerestaureerd.

Het Prambanan-complex

Op de centrale binnenplaats van het complex staan acht gebouwen. De drie grootste staan aan de westzijde van het plein. Dit zijn de 47 meter hoge Candi Siva Mahadeva, welke aan weerszijden geflankeerd wordt door de iets kleinere Candi Vishnu en Candi Brahma. Daar tegenover staan drie kleinere tempels die ooit onderdak boden aan de "voertuigen" van elk van de goden: de stier van Shiva (nandi), de gans van Brahma (hamsa) en de mythische adelaar of zonnevogel van Vishnu (garuda). Van deze is alleen de stier bewaard gebleven. Bij de noordelijke en zuidelijke toeganspoorten van de binnenplaats van het complex staan twee identieke, 16 meter hoge hoftempels. Candi Siva Mahadeva, de grootste tempel, die aan Shiva gewijd is, staat ook bekend als Roro Jonggrang (slanke maagd).

De Ramayana en de Mahabharata

De Ramayana en de Mahabharata vormen de basis van de belangrijkste wajangverhalen van Java en Bali. Deze boeiende vertellingen, de een over een grote liefde en de andere over een grote oorlog, zijn afkomstig uit India en kwamen met de verbreiding van het hindoeisme naar Java.

Beide stukken zijn eigenlijk moralistische stukken, vol drama en verbeeldingskracht, die door de eeuwen heen een grote rol hebben gespeeld bij de definitie van de traditionele Indonesische normen en waarden. De Ramayana en Mahabharata zijn fascinerend omdat de verhalen over ingewikkelde morele thema's gaan: het leven is nimmer een zaak van zwart of wit. Helden kunnen slechte eigenschappen hebben, en slechteriken kunnen verzoenende trekken vertonen. Hoewel het goede uiteindelijk over het kwade zegeviert, is de overwinning zelden compleet; beide zijden lijden verliezen en hoewel een koning een rechtvaardige oorlog kan winnen, verliest hij wellicht al zijn zonen in de strijd. Wij hebben het verhaal van de Ramayana bezocht.

De Ramayana is een moralistische vertelling, vol aanwijzingen en voorbeelden voor een goed leven. Het verhaal van prins Rama is ongeveer tweeduizend jaar geleden geschreven door de dichter Valmiki. Lang voor de geboorte van Rama hadden de goden al bepaald dat hij een heroisch leven zou leiden, maar talloze malen op de proef gesteld zou worden. Rama is een incarnatie van Vishnu en hij is voorbestemd om de kwaadaardige demonenkoning Rawana te doden, die ook wel Dasamuka (degene met tien koppen) genoemd wordt.

Als gevolg van intriges aan het hof worden Rama, zijn vrouw "de mooie Sita" en zijn broer Laksamana verbannen naar het bos. Rawana lokt in de gedaante van een gouden hert Rama en Laksamana weg en ontvoert Sita naar zijn koninkrijk op het eiland Lanka. Bij zijn zoektocht naar Sita wordt Rama geholpen door de apengod Hanuman en de apenkoning Sugriwa. UIteindelijk lanceren ze een grootscheepse aanval op de wrede koning Rawana en wordt Sita bevrijd. Sita bewijst op haar beurt haar kuisheid tijdens haar gevangenschap met een vuurproef voordat Rama haar als zijn vrouw aanvaardt.